Cijfers laten zien dat de arbeidsmarkttekorten voor het onderwijs in de regio ook de komende jaren een punt van zorg blijven. Dit is een belangrijke aanleiding voor de verkenning toekomstbestendig onderwijs regio Haaglanden geweest.
Wat kunnen wij leren van best practices rond toekomstbestendig organiseren van het onderwijs? De verkenning (najaar 2025) heeft uitgewezen dat een dreigende toename van arbeidsmarkttekorten over het algemeen geen trigger is om het onderwijs anders te organiseren: “We redden het nu ook”, “Als we zorgdragen voor een aantrekkelijk beroep en leraren aan ons binden, komt het goed”, “Ik verwacht niet dat het mijn school raakt”, “Bij een aantal vaksecties (vooral techniek) zijn er ontwikkelingen, maar dat is niet schoolbreed”.
Momentum om de organisatie van het onderwijs onder de loep te nemen
Er lijkt beweging op gang te komen als er specifieke vraagstukken spelen, zoals wanneer:
- er op de korte termijn een probleem moet worden opgelost;
- de werkdruk van leerkrachten te hoog is;
- de dynamiek met en tussen leerlingen zorgen baart;
- onderwijsresultaten tegenvallen;
- er nieuwe SLO doelen zijn, waardoor het curriculum aangepakt moet worden.
Veel van bovenstaande voorbeelden spelen nu en laten zien dat er een momentum is om de organisatie van het onderwijs onder de loep te nemen en als integraal vraagstuk op te pakken. Een gefragmenteerde aanpak door bijvoorbeeld alleen te werken aan de vertaalslag vanuit de nieuwe SLO-doelen brengt het risico met zich mee dat de andere issues minder aandacht krijgen en later alsnog de zwakke schakel in het ontwerp vormen.
Opvallende voorbeelden van anders organiseren
Bij het verkennen van best practices sprongen een aantal voorbeelden van scholen, die écht anders organiseren, in het oog zoals het John Dewey College (voortgezet onderwijs). Dit Lyceum werkt vanuit de visie, dat je leert door te ervaren. Dat maakt dat het onderwijs anders georganiseerd is:
- vakoverstijgende projecten uit de praktijk
- andere visie op en vorm van toetsen
- andere inzet van professionals
Voor het primair onderwijs is de P.C. Hooftschool een mooi voorbeeld van hoe professionals uit opvang en onderwijs samen één ecosysteem vormen, waarin ze samen uitwerken en verfijnen hoe ze de taken en rollen rondom de kinderen zo goed mogelijk kunnen vormgeven.
Een complexe puzzel
In beide organisaties betekent dit een complexe puzzel, omdat de wet- en regelgeving uitdagingen met zich meebrengt, maar ook omdat professionals (nog) niet gewend zijn om op deze manier (samen) te werken. Voor beide scholen geldt dat zij bij vacatures een ruimere keuze uit professionals hebben, omdat de werkzaamheden op een andere manier zijn verdeeld en omdat ze door hun onderscheidende concept en aandacht voor team-leren aantrekkelijk zijn voor professionals.
Bij deze scholen is het onderwijs anders georganiseerd, omdat dit vanuit hun visie is ingegeven. In veel gevallen zijn er initiatieven die, als het ‘probleem’ is opgelost, terugveren naar hoe het was. Is dat niet zonde? Als er een goed alternatief is gevonden, wat zorgt er dan toch voor dat men terugveert naar hoe het was? Eigenlijk is die veerkracht een goed teken: een school is in staat om het onderwijs zo te organiseren dat de kwaliteit geborgd blijft.
In feite zou het goed zijn als elke school een soort buffer heeft om tegenslagen (bijv. langdurig zieken, onvervulde vacatures, onbevoegde leraren) op te vangen. Deze buffer is in dit geval geen financiële buffer, maar een goed voorbereide organisatie, waarin het schoolteam met elkaar nagedacht heeft over scenario’s over hoe je als school altijd kwaliteit kan blijven bieden.
Hulpmiddelen om te komen tot toekomstbestendige plannen
Om het denken over de mogelijkheden rond toekomstbestendig organiseren van onderwijs te voeden, zijn er verschillende initiatieven:
- Proeftuinen zoals de Digitale assistent-leraar en Co-Teach STEM
- Inspiratielijst Anders organiseren t.b.v. toekomstbestendig onderwijs
- Spel ‘Morgen Maken’
De Onderwijsregio Haaglanden biedt mogelijkheden om proeftuinen over onderwerpen als de ‘Curriculum wasstraat’ en het ‘AI-netwerk’ te starten. Daarnaast is er een inspiratielijst ontwikkeld met daarin:
- Wettelijke ruimte en inspectie – Wat mag formeel?
- Bevoegdheden en inzet van mensen – Wie mag wat doen?
- Samen lesgeven en anders organiseren – Hoe kan het slimmer en haalbaarder?
- Leren dat werkt voor leerlingen – Wat weten we dat helpt?
- Cultuur, team en professionaliteit – Waar zit vaak de echte belemmering?
- Bestuur, visie en medezeggenschap – Wie beslist waarover?
In een eerdere samenwerking is in de Onderwijsregio Rotterdam het spel ‘Morgen Maken’ ontwikkeld. Scholen kunnen het spel inzetten om bijvoorbeeld te komen tot een gedragen jaarplan gericht op toekomstbestendig onderwijs. Met dit spel brengen scholen perspectieven van leerlingen, professionals en MT in beeld, kunnen ze focus aanbrengen in wat hen te doen staat en het gesprek voeren over welke routes richting toekomstbestendig onderwijs voor deze school werkelijk verschil zouden kunnen maken. Het denken over deze routes wordt gevoed met bewijs (evidence) en inspiratie ten aanzien van anders organiseren van onderwijs. Het invoeren van nieuwe routes of werkwijzen gaat niet vanzelf. Er zijn altijd beren op de weg. In het spel hebben ook deze beren een plek. Het bespreken van de beren is belangrijk bij het maken van afwegingen en keuzes, bij het creëren van commitment en bij het implementeren van nieuwe werkwijzen. De uitkomst van het spel biedt handvatten voor bijvoorbeeld een jaarplan, projectplan of keuze voor pilots.
Meer informatie
Ontvang je graag meer informatie over de ‘Verkenning toekomstbestendig onderwijs’ stuur dan een e-mail aan mailbox@onderwijsregiohaaglanden.nl.