Onderwijs versterken met eerder verworven competenties

Hoe kunnen eerder verworven competenties (EVC’s) bijdragen aan de instroom en het behoud van onderwijsprofessionals? Deze vraag wordt steeds vaker gesteld, de afgelopen jaren is er dan ook meer ingezet op maatwerkopleidingen en de erkenning van EVC’s. Dit project verkent de mogelijkheden rondom bevoegdheden binnen de huidige wettelijke kaders en duurzame inzet van nieuwe leraren.

Goed opgeleide leraren zijn essentieel voor het onderwijs

Er bestaan veel verschillende routes naar het leraarschap, met als doel uiteenlopende doelgroepen voor het onderwijs te interesseren en nieuwe professionals op te leiden. Om goede leraren op te leiden is het van groot belang dat de kwaliteit van de verschillende routes geborgd is. Leraren worden immers op grond van de getuigschriften en diploma’s bekwaam bevonden voor het leraarschap en aangesteld. Figuur 1 laat de relatie tussen verschillende typen routes naar het leraarschap: opleiding, zij-instroomtraject en andere routes zien.

Figuur 1: Routes naar het leraarschap uit rapport van Inspectie van het onderwijs (2020)

De opleidingen (zie geel) worden volgens hoofdstuk 5 van de WHW geaccrediteerd door de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO) en vallen onder het toezicht van de inspectie. Zij-instroom in Beroep (ZiB; zie groen) wordt ook meegenomen in de aankomende visitaties van lerarenopleidingen [1]. Afronding van dit traject leidt tot een Getuigschrift Bekwaamheidsonderzoek in plaats van een diploma zoals bij opleidingen het geval is. Andere routes (zie blauw, speelt vooral binnen het VO) worden niet geaccrediteerd door de NVAO en vallen ook niet onder het toezicht van de inspectie op het hoger onderwijs. Hierover lees je meer in het eerder verschenen rapport van Inspectie van het onderwijs (2020) Routes naar het leraarschap | Inspectie van het onderwijs.

Figuur 2:  Ingezoomd op routes naar de opleidingen en trajecten uit rapport van Inspectie van het onderwijs (2020)

Recent is er ook een rapport gepubliceerd waarin het aanbod van de verschillende voltijdroutes in het primair onderwijs vergelijken is [2]. Uit dit onderzoek blijkt dat het aanbod sterk verschilt. De verschillen in wat leraren tijdens hun opleiding meekrijgen, hebben directe gevolgen voor scholen en de kwaliteit van het onderwijs. De onderwijsinspectie geeft aan dat dit vraagt om een reparatie van het stelsel.

Aanpak

Het project ‘Onderwijs versterken met eerder verworven competenties’ heeft als voornaamste doel: uitleggen hoe potentiële leerkrachten tot een bevoegdheid kunnen komen in het po en vo en welke tendens er op dat vlak gaande is (kijken naar competenties en vaardigheden i.p.v. diploma).

Het project beslaat drie fasen. In 2024 is er een onderzoek uitgevoerd naar de wettelijke kaders waarbinnen onderwijspersoneel bevoegd- al dan niet bekwaam is om schoolonderwijs te geven. In fase 2 (eerste halfjaar van ’25) is gestart met het informeren van partners over bevoegdheden, brede intake en gepersonaliseerde leerroutes. In fase 3 continueren we het informeren van partners en richten we ons op het verzamelen van casuïstiek (zie ook voorbeelden in de bijlagen van het rapport van Van Doorne) en het delen hiervan met de Landelijke Werkgroep Bevoegd en andere geïnteresseerde partners.

Bevoegd leraarschap in po en vo

In november 2024 heeft juridisch adviesbureau Van Doorne op verzoek van de Onderwijsregio Haaglanden onderzoek gedaan naar het bevoegd leraarschap in het po en vo. Zij hebben de juridische basis in kaart gebracht om het bewustzijn hierover bij partners te verhogen en daarbij aanvullende mogelijke routes te kunnen aanreiken die bijdragen aan oplossingen voor het lerarentekort. Dit alles met als doel de duurzame inzet van nieuwe leraren.

Met een geschiktheidsverklaring is een zij-instromer benoembaar tot leraar voor ten hoogste twee jaar (met een mogelijkheid deze duur met 2 jaar te verlengen).

Figuur 3 en 4: Schematische weergaven ‘Wanneer is iemand bevoegd om schoolonderwijs te geven in po en in vo’ uit het rapport van Van Doorne (2024).

Bekijk het volledige rapport ‘Bevoegd leraarschap in het po en vo’ van Van Doorne (2024)

Niet bevoegd, wel bekwaam

Het ontbreken van een bevoegdheid staat inzetbaarheid en waardering in de weg. Binnen Haaglanden is er een praktijkvoorbeeld vanuit een onderwijsassistent die een extern EVC-traject met goed gevolg heeft doorlopen. Volgens de huidige wet- en regelgeving is deze persoon niet bevoegd en kan daardoor niet benoemd en ingeschaald worden als leraar. Als deze persoon alsnog een pabo-diploma wil halen, hoe gaan de opleidingen dan met een dergelijke EVC om?

Opleidingen geven aan niets met de EVC-rapporten die zijn opgesteld door commerciële partijen te kunnen doen. Dit omdat de competenties en vaardigheden niet zijn vastgesteld door assessoren/examinatoren die zijn aangewezen door de examencommissie horende bij de opleiding én doordat de rapportages vaak niet gekoppeld zijn aan de wettelijke bekwaamheidseisen of standaarden die binnen de opleiding gehanteerd worden. De vertaalslag naar het opleidingsprogramma is daardoor lastig te maken. Daardoor hebben de uitkomsten geen waarde in de zin van dat dit kan leiden tot vrijstellingen en verkorte opleidingsprogramma’s. Het advies van de opleidingen is dan ook om EVC-trajecten altijd in samenwerking met schoolbesturen en opleidingen op te zetten, zodat de uitkomst van de EVC-assessments gebruikt kunnen worden binnen de opleiding.

Verkenning versterken van onderwijs met EVC’s

Hoe kunnen eerder verworven competenties (EVC’s) bijdragen aan de instroom en het behoud van onderwijsprofessionals? Over dit vraagstuk is meer te lezen in bestaande literatuur en initiatieven zoals:

• Competentnl is de Nederlandse Skill Taxonomy, een Nederlandse standaard voor het beschrijven van skills en is eind 2025 op de markt gekomen. Het initiatief is ontwikkeld door UWV, SBB, TNO, en CBS en richt zich voornamelijk op mbo niveau met de wens dit verder uit te bouwen.
• De SkillsAmbassade zet zich met het Skills Paspoort Programma (ISP) in voor een realisatie van een skills-based arbeidsmarkt in 2030, waar het traditionele CV plaatsmaakt voor een skills paspoort dat de echte potentie van werkzoekenden en werknemers benadrukt.
• De Buitenboordmotor (initiatief gefundeerd door de overheid zelf maar helaas inmiddels gestopt) over een versnelde verandering van de arbeidsmarkt.
• EVC Centra waarmee kwaliteit kan worden vastgesteld en/of persoonlijke ontwikkeling in kaart gebracht. Zolang het om commerciële aanbieders gaat kunnen de vastgestelde EVC’s niet leiden tot vrijstellingen. Wel kan het assessmentrapport en aangeleverde bewijzen gebruikt worden in een EVC-procedure voor de poort en/of validering binnen de opleiding door examinatoren van de opleiding.
• Ook private partijen komen met initiatieven. Zo heeft Echt Onderwijs het vaardigheidsgerichte platform EduSkills opgezet waarbij cv’s worden verskilld en vacatures in skills worden omgezet. Hiervoor hebben zij een award gewonnen vanuit de Skillsambassade. Lees verder.

In het kort:

Bevindingen tot nu toe

• Uitgaande van het vraagstuk uit de praktijk met betrekking tot schaarste van bevoegde leerkrachten po en vo heeft Van Doorne onderzoek gedaan naar de verschillende routes van het leraarschap en de verhouding tussen bevoegdheid en (vak) bekwaamheid.
• Van Doorne heeft het rapport ‘Bevoegd leraarschap in po en vo’ opgeleverd. Het rapport biedt een helder overzicht van de geldende wettelijke kaders rond de inzet van bekwame onderwijsprofessionals. Uit dit rapport is o.a. af te leiden dat een zij-instromer, na het behalen van het geschiktheidsonderzoek, benoembaar is voor een periode van 2 jaar met een mogelijkheid tot uitloop van maximaal 2 jaar. Nb. Ook de deeltijd studenten krijgen op basis van de mijlpalen een geschiktheidsverklaring en mogen dan bevoegd lesgeven voor de periode van 2 jaar met mogelijkheid tot verlenging (max 2 jaar).
• Deze Handreiking van de Inspectie van het Onderwijs kan wellicht ook hulp bieden voor het primair onderwijs wie wanneer mag worden ingezet in het geval van een lerarentekort.
• Mogelijk kunnen we het onderwijs meer verrijken door leerkrachten vanuit talent in te zetten. Daarbij worden competenties en vaardigheden steeds belangrijker. Wettelijk gezien blijft dit wel ingewikkeld.
• Aan de hand van de verkregen inzichten zien we mogelijkheden voor het inrichten van een toekomstbestendiger systeem als het gaat om de inzet van EVC’s. Denk bijvoorbeeld aan het toelaten van kandidaten voor het geschiktheidsonderzoek met een wo- of hbo-werk en denkniveau (i.p.v. opleiding) om zodoende de instroom te verruimen en vergroten (hier liep al een pilot op vanuit de Buitenboordmotor i.s.m. het ministerie maar heeft geen vervolg gekregen, interessant om de resultaten te bezien), de pilot toegang tot het ZiB-traject voor afgestudeerde AD PEP/DEP kandidaten, en/of het starten met kandidaten die nu al onbevoegd voor de klas staan en waarvan de EVC’s zijn gewaardeerd in een speciaal ontworpen traject vanuit Inholland i.s.m. enkele schoolbesturen.

Suggesties om dit onderwerp verder te brengen

• Onderling de juiste doelstellingen formuleren om met elkaar te werken aan oplossingen om continuïteit en kwaliteit van het onderwijs in de regio te kunnen waarborgen.
• De mogelijkheden die er al zijn beter onder het voetlicht brengen.
• Kijken waar het huidige wettelijke kader schuurt en waar oprekruimte nodig is. Daarbij (opnieuw) voorbeelden en kennis ophalen bij partners.
• Ophalen van specifieke casuïstiek vanuit de praktijk waar nu geen oplossing voor is. OCW geeft aan hierin geïnteresseerd te zijn. Raadpleeg vooraf dit overzicht van OC&W om te zien welke thema’s al worden opgepakt.
• Het toewerken naar 1 goed ingericht Loket waarbij geïnteresseerde onderwijsprofessionals hun interesse kenbaar kunnen maken en we hen op de juiste manier doorverwijzen naar opleidingen en trajecten in de regio. Bestaande websites willen we hierbij integreren.

Vragen?

Voor meer informatie over dit project, het delen van concrete casuïstiek en eventuele vragen kan contact worden opgenomen met de Onderwijsregio Haaglanden via mailbox@onderwijsregiohaaglanden.nl.